نوزدهمین همایش سالانه انجمن علوم سیاسی ایران با موضوع «بررسی مسائل و دشواره‌های حکمرانی ایران در پرتو جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه» روز سه‌شنبه ۲۸ مهرماه ۱۴۰۵ در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی برگزار شد. این همایش که به دلیل شرایط جنگی و بحرانی کشور هشت ماه به تعویق افتاده بود، با استقبال گسترده استادان، پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان حوزه سیاست روبه‌رو شد. همایش ملی جنگ‌های دوازده و چهل روزه، به گفته برگزارکنندگان، نخستین همایش تخصصی رشته علوم سیاسی درباره این دو جنگ است. هدف آن واکاوی ابعاد پنهان و کمتر بررسی‌شده این رویدادها و پیامدهای سیاسی، نظامی، اطلاعاتی، اقتصادی و اجتماعی آن‌ها بود. ارسال بیش از ۲۲۰ مقاله به دبیرخانه، نشان‌دهنده توجه گسترده جامعه دانشگاهی به این موضوع بود. چکیده این مقالات در کتابی گردآوری شد و به‌صورت دیجیتال و چاپی در اختیار حاضران قرار گرفت. از میان آن‌ها، بیش از ۲۰ مقاله در پنج نشست تخصصی ارائه شد. این همایش قرار بود ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ برگزار شود و تدارکات آن نیز کامل شده بود. اما حوادث ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه و سپس آغاز جنگ تحمیلی سوم، برگزاری آن را تا مهرماه به تعویق انداخت.
ذکتر غلامرضا کریمی، دبیر علمی همایش و عضو هیئت‌مدیره انجمن علوم سیاسی ایران، در افتتاحیه گفت: این همایش، به‌عنوان تخصصی‌ترین همایش درباره جنگ‌های دوازده‌روزه و چهل‌روزه، می‌خواهد زوایای پنهان این دو جنگ و تأثیر آن‌ها بر حکمرانی کشور را بررسی کند. بنابراین گفت‌وگوهای پنل‌های تخصصی ممکن است با آنچه در رسانه‌ها و گفتمان رسمی مطرح می‌شود، الزاماً منطبق نباشد. وی ادامه داد: شاید پیام محوری این همایش این باشد که ایران در میدان، توان بازدارندگی خود را اثبات کرد، اما در پساجنگ این توان را به دستاورد راهبردی پایدار تبدیل نکرد. همین شکاف باعث شد که پس از پایان جنگ دوازده‌روزه، شرایطی رقم نخورد که مانع جنگ مجدد شود. دبیر علمی همایش جنگ دوازده‌روزه را «فقط یک رویارویی نظامی» ندانست و آن را «یک شوک راهبردی و نخستین تجربه ایران از یک جنگ ترکیبی تمام‌عیار» توصیف کرد. وی افزود: در روزهای نخست جنگ، غافلگیری گسترده‌ای رخ داد. اما با بازآرایی نظام سیاست‌گذاری در عرصه نظامی، پاسخ ایران از روز دوم و سوم آغاز شد. اسرائیل و آمریکا انتظار فروپاشی یا آغاز جنگ داخلی را داشتند، اما این اتفاق نیفتاد و ایران توان بازدارندگی خود را احیا کرد. کریمی ترکیب دیپلماسی و میدان را عامل پایان جنگ در روز دوازدهم دانست و گفت: در آن دوازده روز، دیپلماسی و جنگ به بهترین وجه در کنار هم پیش رفتند. اما در ماه‌های پس از جنگ، دستگاه دیپلماسی به دلیل پذیرش آتش‌بس تحت فشار قرار گرفت و ابتکار عمل در این عرصه تا حد زیادی از دست رفت. وی با تأکید بر اینکه «جنگ تحت هیچ شرایطی به نفع ایران نیست» تصریح کرد: اگر بخواهیم، می‌توانیم همه عوامل را به گردن آمریکا و اسرائیل بیندازیم. اما در این همایش قرار است به‌لحاظ علمی بررسی کنیم که کجاها می‌توانستیم ابتکار عمل بهتری به خرج دهیم. دبیر علمی همایش انسجام ملی و تاب‌آوری مردم در جنگ دوازده‌روزه را «بی‌سابقه» خواند. به گفته او، حتی کسانی که با نظام مشکل داشتند، زیر پرچم ایران آمدند و در برابر تجاوز خارجی ایستادند. وی سپس این پرسش را مطرح کرد که آیا شیوه حکمرانی از این سرمایه به‌درستی برای تقویت انسجام فراگیر بهره برد. کریمی با اشاره به بیش از ۲۲۰ مقاله ارسالی گفت: بسیاری از این مقالات، پیش از وقوع رخدادهای اخیر، پیش‌بینی‌ها و هشدارهایی داشتند. اکثر آن‌ها تأکید می‌کنند که اگر روندهای کنونی ادامه پیدا کند، شکاف میان حاکمیت و مردم افزایش می‌یابد. تردیدی نیست که همه دلسوزانه عمل می‌کنند، اما اینکه چرا این همه توصیه دلسوزانه شنیده نمی‌شود، سؤال بزرگی است. وی علوم سیاسی را مرتبط‌ترین رشته با حکمرانی و مدیریت کلان کشور دانست و پرسید: چرا باید جای استادان برجسته این رشته در فرایندهای گفت‌وگو و تصمیم‌گیری این‌قدر کم‌رنگ باشد؟ به گفته کریمی، خطاهای راهبردی طرفین، کاستی‌های حکمرانی و سیاست‌گذاری، بن‌بست راهبردی و سناریوهای پیش رو در این همایش بررسی می‌شود. همچنین از مجموعه مباحث آن یک گزارش سیاستی تهیه و برای مقامات ارشد کشور ارسال خواهد شد.
حسین سلیمی، رئیس انجمن علوم سیاسی ایران، سخنان خود را با اشاره به اظهارات اخیر مقام‌های سیاست خارجی آمریکا درباره تمدن ایران آغاز کرد. وی گفت: ایرانیان آموزگار تمدن بشری بوده‌اند و در آموزه آنان جنگاوری نبود، بلکه همزیستی، هم‌نشینی و هم‌راستایی بود. به همین دلیل توانستند بزرگ‌ترین امپراتوری تاریخ را بدون تعارض میان ملت‌ها و فرهنگ‌ها اداره کنند. وی تمدن را درهم‌تنیده با شیوه حکمرانی دانست و افزود: تا شیوه حکمرانی متفاوتی پدید نیاید، تمدنی پدید نخواهد آمد. امروز حکمرانی در جهان از مطلقیت به سمت پاسخگویی، شفافیت و مشارکت در حال دگردیسی است. به همین دلیل، نگرش‌هایی که تمدن‌ها را بر پایه تعارض تحلیل می‌کنند، با بن‌بست جهانی روبه‌رو هستند. این نگرش‌ها شاید بتوانند جهان را دائماً با بحران مواجه کنند، اما با بن‌بست تمدنی روبه‌رو می‌شوند. سلیمی با اشاره به اینکه تقریباً همه نظریه‌پردازان برجسته روابط بین‌الملل آمریکا سیاست‌های دولت ترامپ و سخنان مارکو روبیو درباره تمدن ایران را نقد کرده‌اند، گفت: این نشان می‌دهد برداشت‌های تعارض‌آلود از مفهوم تمدن، در اندیشه‌ورزی امروز جهان جایگاهی ندارد. رئیس انجمن علوم سیاسی ایران تأکید کرد: امروز در همه سطوح، حتی در مجامع رسمی، این پرسش مطرح است که حکمرانی ما در دوران پس از جنگ باید چگونه باشد و چه ویژگی‌هایی داشته باشد. این پرسش اصلی همایش ماست. وی سپس پرسید که آیا جنگ‌ها اصلاً برنده دارند. به گفته او، شاید تنها از این جهت بتوان از برنده جنگ سخن گفت که کشوری بتواند ساختار حکمرانی خود را با شرایط نوین جهانی هماهنگ کند.
بابک نگاهداری، رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، سخنران کلیدی همایش بود. وی جنگ را آزمونی برای نظام حکمرانی دانست و گفت: این آزمون نشان می‌دهد یک نظام حکمرانی تا چه اندازه توانایی مدیریت مسائل و اداره امور کشور را در شرایط عدم قطعیت، بحران و جنگ دارد. در عین حال، جنگ می‌تواند فرصتی برای تحول، نوسازی و دگردیسی در نظام حکمرانی باشد. وی تصریح کرد: تاب‌آوری در دوران بحران و جنگ، اگرچه ضروری است، اما به‌تنهایی برای عبور موفق از شرایط پساجنگ کافی نیست. تاب‌آوری شرط لازم است، اما شرط کافی نیست. ایران قوی، صرفاً ایرانی نیست که در برابر تهدیدها زنده بماند؛ بلکه ایرانی است که بتواند در شرایط جدید پس از جنگ، امور کشور را به بهترین شکل ممکن اداره کند. نگاهداری گفت جنگ نظام حکمرانی را از الگوی انفعالی به سمت الگویی تاب‌آور سوق داد و بسیاری از چالش‌های نظام بوروکراسی در شرایط جنگی با رویکردی متفاوت مدیریت شدند. وی افزود: اما نیروها و نهادهایی که به‌طور مستمر درگیر تاب‌آوری هستند، به‌تدریج فرسوده می‌شوند. دو مسیر پیش روی ماست: یا نظام حکمرانی را نوسازی و بهسازی کنیم و از حکمرانی تاب‌آور به حکمرانی پیشرفت‌محور برسیم، یا در معرض فرسایش و شکنندگی بیشتر قرار بگیریم. به گفته وی، حرکت به سمت حکمرانی پیشرفت‌محور مستلزم آن است که ابتکار عمل را در نوسازی نظام حکمرانی به دست بگیریم. همچنین باید تصویری از ایران آینده ترسیم کنیم که همه مردم نسبت به آن احساس تعلق داشته باشند و برای تحقق آن تلاش کنند. رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس سپس پرسید: چگونه می‌توان حکمرانی‌ای را که هدفش حفظ بقاست، به حکمرانی معطوف به پیشرفت و توسعه تبدیل کرد؟ و چگونه می‌توان گفتمان مقاومت را به گفتمان پیشرفت ایران پیوند زد؟ نگاهداری به چالش‌های اقتصاد جهانی، از جمله رکود، کاهش رشد، افزایش بدهی‌ها و افت تجارت، اشاره کرد. وی گفت: رقابت و تنش میان قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای احتمالاً در سال‌های پیش رو ادامه خواهد داشت. ایران اگر بخواهد جایگاه خود را حفظ کند و مسیر پیشرفت را ادامه دهد، چاره‌ای جز تقویت مؤلفه‌های قدرت ملی ندارد. باید بتوانیم تهدیدها را به فرصت‌هایی برای تحقق اهداف ملی تبدیل کنیم. وی درباره مرزبندی‌های جناحی گفت: در میدان سیاست هویتی، مرزبندی‌هایی مانند چپ و راست یا اصلاح‌طلب و اصولگرا اهمیت پیدا می‌کنند. این میدان لزوماً به حل مسائل کشور منجر نمی‌شود. با آغاز جنگ، این مرزبندی‌ها تا حدی به حاشیه رفت. معیار ارزیابی مدیران به توانایی حل مسئله، حفظ خدمات عمومی و جلوگیری از گسترش تهدیدها تبدیل شد. در جامعه نیز هویت ملی و احساس سرنوشت مشترک میان ایرانیان برجسته‌تر شد. رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس مشارکت مردم را از ارکان قدرت ملی دانست. وی گفت: ظرفیت اجتماعی مردم در برخی مقاطع عمدتاً در فرایندهای انتخاباتی به کار گرفته شده است. اما مشارکت مردم باید به‌صورت مستمر در اداره کشور جریان داشته باشد و در ساختار حکمرانی نهادینه شود. نگاهداری در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: مدیریت بحران نباید سیاست را حذف کند، بلکه باید آن را مسئله‌محور سازد. نباید کارشناسی را کنار بگذارد، بلکه باید دانش کارشناسی را به تصمیم‌گیری اجرایی پیوند دهد. هویت ملی نیز باید جایگزین رقابت‌های صرفاً جناحی شود. به گفته وی، نوسازی نظام حکمرانی مستلزم آن است که تجربه‌های موفق دوران جنگ را شناسایی کنیم و آن‌ها را در ساختارها، فرایندها و معیارهای اداره کشور نهادینه کنیم. تنها در این صورت می‌توان از حکمرانی مبتنی بر بقا به حکمرانی مبتنی بر پیشرفت، توسعه و ارتقای قدرت ملی رسید.
پس از افتتاحیه، بیش از ۲۰ مقاله منتخب از میان بیش از ۲۲۰ مقاله ارسالی، در پنج نشست تخصصی ارائه شد. نشست نخست به «تحلیل تاریخی و زمینه‌های شکل‌گیری جنگ» اختصاص داشت. در این نشست، چارچوب فکری جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه و علل و زمینه‌های وقوع جنگ بررسی شد. نشست‌های بعدی به‌صورت همزمان در دو سالن برگزار شد. محورهای این نشست‌ها عبارت بود از: «ابعاد نظامی، امنیتی و فناوری جنگ»، «ابعاد حکمرانی و سیاست‌گذاری در پرتو جنگ»، «روایت‌سازی و جنگ رسانه‌ای» و «پیامدهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جنگ و چشم‌انداز آینده». برنامه هسته‌ای ایران و دیپلماسی اجبار آمریکا، دگرگونی نظم منطقه‌ای خاورمیانه، اقتصاد غیررسمی و فرسایش ظرفیت حکمرانی و نقش جرایم سازمان‌یافته از جمله موضوعات این نشست‌ها بود. پویایی‌های اعتراضی از پیش‌جنگ ۱۲ روزه تا پساجنگ ۴۰ روزه، روایت‌سازی و بازدارندگی شناختی، حکمرانی شناختی در جنگ‌های نسل چهارم، بازتعریف ادراک امنیتی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس از ایران و آینده روابط ایران و آمریکا نیز در این نشست‌ها بررسی شد. اصغر افتخاری، از استادان پیشکسوت علوم سیاسی و از چهره‌های نقش‌آفرین در تأسیس انجمن علوم سیاسی ایران، نیز در این همایش حضور داشت. دبیری اجرایی همایش را هوشنگ شیخی و قائم‌مقامی دبیر علمی را لیلا مروتی بر عهده داشتند. مدیریت اجرایی بخش دانشجویی نیز با امیرحسین سلطانی بود. شایان ذکر است، این همایش با همکاری گسترده معاونت پژوهشی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی برگزار شد.
نشانی مطلب در وبگاه مدیریت روابط عمومی: http://khu.ac.ir/find-21.6429.78126.fa.html برگشت به اصل مطلب
.jpg){kind=small}
